Diz kireçlenmesi (osteoartrit) nedir?
Osteoartrit, eklem kıkırdağının zamanla yıpranması ve eklemi oluşturan diğer yapılarda değişikliklerle seyreden, halk arasında "kireçlenme" olarak bilinen bir eklem hastalığıdır. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre diz, osteoartritin en sık etkilediği eklemdir; bunu kalça ve el eklemleri izler.
Başlıca belirtiler; hareketle artan ağrı, eklemde tutukluk ve şişlik, merdiven inip çıkmada ve uzun yürüyüşte zorluktur. İngiltere'nin ulusal kılavuzu NICE NG226, tanının genellikle görüntüleme gerektirmeden, belirtiler ve muayeneyle klinik olarak konabileceğini belirtir.
Fazla kilo dizleri nasıl etkiler?
Mekanik yük
Diz kireçlenmesi olan, fazla kilolu ve obez 142 yaşlı yetişkinle yapılan bir çalışmada (Messier ve ark., 2005), verilen her 1 kilogramın yürüme sırasında diz eklemine binen kuvvette yaklaşık 4 kat azalmayla ilişkili olduğu hesaplanmıştır. Araştırmacılar, gün içinde atılan binlerce adım düşünüldüğünde bu azalmanın eklem üzerindeki toplam yükü klinik olarak anlamlı düzeyde azaltabileceğini vurgulamıştır.
Metabolik ve iltihabi etkiler
DSÖ, obezitenin özellikle kalça ve diz osteoartriti için bir risk etkeni olduğunu; bu etkinin eklemlere binen aşırı yükün yanı sıra metabolik bozukluklar ve vücutta yaygın iltihaplanma (inflamasyon) ile de ilişkili olduğunu belirtir. Obezitenin sağlık üzerindeki geniş etkileri için obezite neden kronik bir hastalıktır? yazısına bakabilirsiniz.
Kılavuzlar ne öneriyor?
Diz kireçlenmesinde tedavinin temelini ilaç dışı yöntemler oluşturur. Uluslararası kılavuzlar bu konuda büyük ölçüde benzer öneriler içerir:
| Kılavuz | Öne çıkan öneriler |
|---|---|
| NICE NG226 (İngiltere, 2022) | Temel tedaviler: kişiye uygun terapötik egzersiz ve (uygunsa) kilo yönetimi ile bilgilendirme ve destek. Fazla kilolu veya obez kişilere kilo kaybının yaşam kalitesini ve fiziksel işlevi iyileştirip ağrıyı azaltacağı anlatılmalıdır. |
| OARSI (2019) | Diz osteoartritinde temel tedaviler: hastalık eğitimi ve yapılandırılmış kara egzersizi programları, bunlarla birlikte ya da ayrı olarak diyetle kilo yönetimi. |
| ACR/Arthritis Foundation (2019) | Egzersiz ve diz ve/veya kalça osteoartriti olan fazla kilolu veya obez kişilerde kilo kaybı güçlü öneriler arasındadır. |
Tabloyu yana kaydırarak inceleyebilirsiniz.
Tablo, kılavuzların ilaç dışı temel önerilerini özetler; ilaç ve enjeksiyon tedavileri hekim değerlendirmesiyle planlanır.
NICE kılavuzu, kilo verme hedefinin kişiyle birlikte belirlenmesini önerir ve her miktarda kilo kaybının yararlı olabileceğini, ancak vücut ağırlığının %10'unu kaybetmenin %5'ini kaybetmekten daha yararlı olmasının beklendiğini belirtir. Egzersize başlandığında eklem ağrısının bir süre artabileceği, ancak düzenli ve sürekli egzersizin uzun vadede eklemler için yararlı olacağı da kılavuzda vurgulanır.
Hangi egzersizler?
Kılavuzlar kişiye göre uyarlanmış, çevre kasları güçlendiren ve genel aerobik kondisyonu artıran egzersizleri önerir. OARSI kılavuzu, eşlik eden hastalıklara göre su içi egzersizi de diz osteoartriti için değerlendirilebilecek seçenekler arasında sayar. Egzersiz programını fizik tedavi ve rehabilitasyon uzmanı veya fizyoterapist ile planlamak, doğru başlangıç düzeyini belirlemenize yardımcı olur. Obezite ameliyatı sonrasında egzersize dönüş için obezite ameliyatı sonrası egzersiz yazısına bakabilirsiniz.
Ağrı kesiciler ve obezite ameliyatı
Diz ağrısında kullanılan ilaçlar, hekim tarafından kişinin diğer hastalıkları dikkate alınarak seçilir. OARSI kılavuzu diz osteoartritinde cilde uygulanan (topikal) antiinflamatuvar ilaçları güçlü biçimde önerirken, ağızdan veya bant şeklinde kullanılan opioid türü ağrı kesicileri önermez. ACR kılavuzu ise baston kullanımını ve diz eklemi için uygun dizlikleri de güçlü öneriler arasında sayar.
Steroid olmayan antiinflamatuvar ağrı kesiciler (ağızdan alınan romatizma ilaçları), mide ve bağırsak birleşim yerlerinde ülser, delinme ve kaçak gelişimiyle ilişkilendirildiği için obezite ameliyatlarından sonra mümkünse kullanılmaması önerilir. Diz veya eklem ağrınız için bir ilaca başlamadan önce ekibinize danışın ve reçete yazan hekime obezite ameliyatı geçirdiğinizi söyleyin.
Obezite cerrahisi eklem ağrısını azaltır mı?
ABD'de 10 hastanede yürütülen gözlemsel LABS-2 çalışmasında (King ve ark., 2016), gastrik bypass veya mide bandı ameliyatı olan yetişkinlerin ağrı ve fiziksel işlevleri 3 yıl boyunca izlenmiştir. Ameliyat öncesinde şiddetli diz ağrısı veya diz kaynaklı kısıtlılığı olan katılımcıların yaklaşık dörtte üçünde birinci yılda diz ağrısında anlamlı düzelme bildirilmiş; diz ağrısındaki düzelme oranı 3. yılda da belirgin bir azalma göstermemiştir.
Bu sonuçlar gözlemsel bir çalışmaya aittir ve herkes için aynı düzelmeyi göstermez; kireçlenmeye bağlı mevcut eklem hasarı kilo kaybıyla geri dönmeyebilir. Obezite cerrahisi yalnızca eklem ağrısı nedeniyle değil, obezitenin genel sağlık üzerindeki etkileri birlikte değerlendirilerek ve çok disiplinli bir değerlendirmeyle gündeme gelir. Uygunluk ölçütleri için obezite cerrahisi kimlere uygulanabilir? sayfasına bakabilirsiniz.
Diz protezi planlanıyorsa
İlaç dışı tedavilere ve ağrı kesicilere rağmen ağrı ve işlev kaybı devam eden kişilerde diz protezi gündeme gelebilir. NICE kılavuzu, eklem protezi için sevk kararında kişinin yaş, cinsiyet, sigara kullanımı, eşlik eden hastalıklar ya da vücut kitle indeksi gibi ölçümlere dayanan fazla kilo veya obezite nedeniyle dışlanmamasını önerir. Bununla birlikte, bu etkenlerin protez ameliyatının risklerini etkileyebileceğinin kişiyle konuşulması gerektiğini de belirtir.
Bu nedenle protez planlanan ve obezitesi olan kişilerde, ortopedi ekibiyle birlikte kilo yönetimi seçeneklerinin konuşulması yararlı olabilir. Kararlar kişiye özgüdür ve ilgili uzmanlıkların birlikte değerlendirmesini gerektirir.
Günlük yaşamda dizleri korumak için
- Uzun süre hareketsiz kalmak yerine gün içine yayılmış kısa yürüyüşler yapın.
- Uyluk kaslarını güçlendiren egzersizleri düzenli olarak sürdürün.
- Ağrı arttığında egzersizi tamamen bırakmak yerine şiddetini ve süresini ayarlayın; gerekirse fizyoterapistinize danışın.
- Gerektiğinde baston veya dizlik kullanımını hekiminizle değerlendirin.
- Kilonuzu ve bel çevrenizi düzenli izleyin: VKİ hesaplama ve ideal kilo aralığı hesaplama araçları bir başlangıç noktası olabilir.
Dizde ani başlayan şiddetli ağrı, belirgin şişlik, kızarıklık ve ısı artışı, ateş, dizin üzerine hiç basamama ya da düşme veya travma sonrası gelişen ağrı; enfeksiyon, kırık veya bağ yaralanması gibi başka nedenlere işaret edebilir. Bu durumlarda gecikmeden bir hekime başvurun.
Sık sorulan sorular
Kilo vermek diz ağrısını azaltır mı?
Kılavuzlar, diz kireçlenmesi olan fazla kilolu veya obez kişilerde kilo kaybının ağrıyı azaltabileceğini ve fiziksel işlevi iyileştirebileceğini belirtir. NICE'e göre her miktarda kilo kaybı yararlı olabilir; %10'luk kayıp, %5'e göre daha fazla yarar sağlayabilir.
Diz ağrısı varken egzersiz yapılır mı?
Evet; egzersiz diz kireçlenmesinin temel tedavilerindendir. Başlangıçta ağrı bir süre artabilir; program kişiye göre uyarlanmalı ve gerekirse fizyoterapist eşliğinde planlanmalıdır.
Her kilo dizlere ne kadar yük bindirir?
Diz kireçlenmesi olan fazla kilolu yaşlı yetişkinlerle yapılan bir çalışmada, verilen her 1 kilogramın yürürken diz eklemine binen kuvvette yaklaşık 4 kat azalmayla ilişkili olduğu hesaplanmıştır. Bu değer bir çalışma grubuna aittir ve kişiden kişiye değişebilir.
Obezite ameliyatı sonrası diz ağrısı geçer mi?
Gözlemsel çalışmalarda obezite ameliyatı sonrasında diz ağrısı olan kişilerin önemli bir bölümünde ağrıda düzelme bildirilmiştir. Ancak var olan eklem hasarı geri dönmeyebilir ve sonuç kişiden kişiye değişir.
Kilom fazla diye diz protezi yapılmaz mı?
NICE kılavuzu, protez için sevk kararında kişinin yalnızca vücut kitle indeksine göre dışlanmamasını önerir; ancak fazla kilonun ameliyat risklerini etkileyebileceği kişiyle konuşulmalıdır. Karar ortopedi uzmanının değerlendirmesiyle verilir.
Kilo yönetimi seçenekleri hakkında bilgi alın
Eklem ağrısı gibi obeziteyle ilişkili yakınmalar, tedavi seçenekleri planlanırken genel sağlık durumunuzla birlikte değerlendirilir.
Kaynaklar
- World Health Organization. Osteoarthritis — WHO fact sheet (14 July 2023) (2023). Kılavuz · Erişim: 25 Eylül 2026
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Osteoarthritis in over 16s: diagnosis and management (NG226) (2022). Kılavuz · Erişim: 25 Eylül 2026
- Bannuru RR, Osani MC, Vaysbrot EE, et al. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage 2019;27(11):1578–1589 (2019). DOI: 10.1016/j.joca.2019.06.011. PMID: 31278997. Kılavuz · Erişim: 25 Eylül 2026
- Kolasinski SL, Neogi T, Hochberg MC, et al. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis Rheumatol 2020;72(2):220–233 (2020). DOI: 10.1002/art.41142. PMID: 31908163. Kılavuz · Erişim: 25 Eylül 2026
- Messier SP, Gutekunst DJ, Davis C, et al. Weight loss reduces knee-joint loads in overweight and obese older adults with knee osteoarthritis. Arthritis Rheum 2005;52(7):2026–2032 (2005). DOI: 10.1002/art.21139. PMID: 15986358. Bilimsel yayın · Erişim: 25 Eylül 2026
- King WC, Chen JY, Belle SH, et al. Change in Pain and Physical Function Following Bariatric Surgery for Severe Obesity (LABS-2). JAMA 2016;315(13):1362–1371 (2016). DOI: 10.1001/jama.2016.3010. PMID: 27046364. Bilimsel yayın · Erişim: 25 Eylül 2026
- Mechanick JI, et al. Clinical Practice Guidelines for the Perioperative Nutrition, Metabolic, and Nonsurgical Support of Patients Undergoing Bariatric Procedures – 2019 Update. Surg Obes Relat Dis 2020;16(2):175–247 (2020). DOI: 10.1016/j.soard.2019.10.025. PMID: 31917200. Kılavuz · Erişim: 25 Eylül 2026
