Tip 1 DiyabetTip 1 diabetes mellitus

Tip 1 diyabet, bağışıklık sisteminin pankreastaki insülin üreten beta hücrelerine karşı yanlışlıkla tepki göstermesiyle (otoimmünite) gelişir. Beta hücreleri azaldıkça insülin üretimi yetersiz kalır ve kan şekeri yükselir. Tip 2 diyabetten farklı olarak burada temel sorun insülin direnci değil, insülin eksikliğidir. Tip 1 diyabet yaşam tarzından kaynaklanan bir hastalık değildir ve kişinin ya da ailesinin yaptığı bir hatayla ilişkili değildir.

Hastalık, belirtiler ortaya çıkmadan önce bazen yıllar süren bir süreçle başlar. Kanda diyabete özgü otoantikorlar saptanıp kan şekeri henüz normalken bile bu süreç başlamış olabilir; uluslararası kılavuzlar bu dönemleri evrelerle tanımlar. Tip 1 diyabet çocukluk ve ergenlikte daha sık tanı alsa da erişkin yaşta da ortaya çıkabilir. Erişkinlerde yavaş ilerleyen otoimmün diyabet, başlangıçta tip 2 diyabetle karışabilir.

Tip 1 diyabetin belirtileri çoğu zaman birkaç gün ya da hafta içinde belirginleşir:

• Aşırı susama ve çok su içme
• Sık ve fazla miktarda idrara çıkma; çocuklarda yeniden başlayan gece altını ıslatma
• İştah normal ya da artmışken açıklanamayan kilo kaybı
• Yorgunluk ve halsizlik
• Bulanık görme

Diyabet tanısı kan şekeri ve HbA1c ölçümleriyle konur; tanı eşikleri tip 2 diyabetle aynıdır. Diyabetin türünü belirlemek için hekim; yaşı, belirtilerin başlangıç hızını, kanda ya da idrarda keton varlığını, diyabete özgü otoantikorları ve pankreasın insülin üretimini yansıtan C-peptid düzeyini birlikte değerlendirebilir. TEMD kılavuzu, açlık ve uyarılmış C-peptid ölçümlerinin otoimmün diyabeti tip 2 diyabetten ayırt etmeye yardımcı olabileceğini belirtir.

Diyabetin türünün doğru belirlenmesi, uygun tedavinin seçilmesi için önemlidir. Bu değerlendirme endokrinoloji uzmanları tarafından yapılır.

Tip 1 diyabetin tedavisi, vücudun üretemediği insülinin dışarıdan verilmesine dayanır. Tedavi ömür boyu sürer ve kişinin yaşına, yaşam tarzına ve ihtiyaçlarına göre düzenlenir.

• İnsülin tedavisi: Günde birden fazla enjeksiyonla ya da insülin pompasıyla uygulanır.
• Kan şekeri takibi: Parmak ucu ölçümleri veya sürekli glukoz izleme sistemleri kullanılabilir.
• Eğitim: Karbonhidrat sayımı, insülin dozunun ayarlanması, egzersiz ve hastalık günlerinde yapılması gerekenler.
• Hipoglisemi yönetimi: Düşük kan şekerinin belirtilerini tanımak ve doğru müdahale etmek; aile bireylerinin, öğretmenlerin ve iş arkadaşlarının da bilgilendirilmesi.
• Düzenli kontroller: HbA1c; göz, böbrek ve ayak muayeneleri; tiroit hastalığı gibi eşlik edebilen otoimmün durumların taranması.
• Psikososyal destek: Kronik bir hastalıkla yaşamanın getirdiği duygusal yük için destek.

Takip; erişkinlerde endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları, çocuk ve ergenlerde çocuk endokrinolojisi uzmanlarının yönettiği, diyabet hemşiresi ve diyetisyeni de kapsayan bir ekip tarafından yürütülür.

Tabloyu yana kaydırarak inceleyebilirsiniz.

Bu tablo genel bir karşılaştırmadır; diyabetin türü hekim değerlendirmesiyle belirlenir.

Tip 1 diyabeti olan bazı kişilerde aynı zamanda obezite de bulunabilir. Bu konuda kılavuzlar farklı yaklaşımlar içerir: Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği'nin 2026 kılavuzu, obezitesi olan tip 1 diyabetli kişilerde bariatrik cerrahiyi önermez. Amerikan Diyabet Derneği'nin 2026 standartları ise tip 1 diyabeti ve obezitesi olan erişkinlerde, obezite yönetimi amacıyla genel topluma uygulanan yaklaşımların (ilaç tedavisi ve metabolik cerrahi dahil) ortak karar verme süreciyle değerlendirilebileceğini belirtir. Her iki kaynakta da amaç tip 1 diyabetin tedavisi değildir; ameliyat sonrasında da insülin tedavisi sürer.

Tip 1 diyabette kilo yönetimiyle ilgili her karar, insülin tedavisini yöneten endokrinoloji ekibinin öncülüğünde ve kişiye özel olarak verilmelidir. Obezite hakkında genel bilgi için obezite bilgi merkezine bakabilirsiniz.

Tip 1 diyabeti düşündüren belirtiler varsa aile hekiminize veya en yakın sağlık kuruluşuna başvurarak kan şekerinizi ölçtürün; belirtiler ağırsa acil servise başvurun. Tanı konan kişilerin tedavi ve takibi erişkinlerde endokrinoloji, çocuklarda çocuk endokrinolojisi bölümlerince yapılır. Genel cerrahi ve obezite cerrahisi, tip 1 diyabetin tanı ve tedavisinde yer almaz.